Avrupa Komisyonu, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizmasının (SKDM) kapsamını genişletme yanında, mekanizmanın etkinliğini artıracak önlemlere dair görüş almak üzere bir kamuoyu danışma süreci başlattı. Katılımcıların görüşleri bu sayfada kamuya açık bir şekilde yayımlanıyor.
Bu bir sürpriz değil. SKDM kapsamının genişletileceği sürecin en başından beri biliniyordu. Ancak bu danışma sürecinde kamuoyu görüşleri gösteriyor ki, AB firmaları SKDM’yi tıpkı ilave gümrük vergisi (İGV), gümrük gözetimi ya da anti-damping gibi bir koruyucu önlem olarak algılıyor ve rekabette zorlandıkları GTIP’leri paylaşarak bu ürünlerin de SKDM’ye tabi olmasını talep ediyor.
Bu minvaldeki talepleri, kamuoyu danışma sürecinin ikinci maddesi olan mekanizmanın etkinliğini arttırma başlığı altında değerlendirirsek, hata yapmış oluruz. Çünkü temel dayanağın AB ETS (emisyon ticaret sistemi) ile muadil koşullar yaratılması olması gerekirken, firmaların bunu koruyucu önlem olarak algılaması ve AB ETS’de olmayan ürünlerin de SKDM’ye tabi olmasını istemeleri, hem AB’nin rekabetçiliği hem de önemli bir tedarikçisi konumunda olan Türkiye sanayisi açısından büyük riskler barındırıyor.
Sorunun temeli: SKDM GTİP bazında, ETS ise tesis bazında çalışıyor
Bu problemi birkaç adımda açıklamak gerekir. Öncelikle şunu söyleyelim, SKDM kapsamına giren ürünler sektör bazında değil, gümrük tarife istatistik pozisyonları (GTIP) kapsamında sınıflandırılıyor. Örneğin döküm sektörü, ilk açıklanan altı SKDM sektörü arasında yer almasa da, 7307 ya da 7308 gibi GTİP’lerle çıkış yapan dökümhaneler SKDM kapsamına girdi.
Ancak özellikle döküm, dövme, talaşlı imalat gibi yarı mamul ya da komponent seviyesindeki ürünlerde GTİP kodları hem kullanım amacına göre, hem de net bir gerekçesi olması istenmeden, sadece müşteri tercihlerine göre değişebiliyor. Örneğin flanşlı bir makine parçası, 7325 (döküm parça), 7307 (flanş) veya ilgili makinenin aksamı olarak 84XX/85XX alt pozisyonları gibi kodlarla sınıflandırılabiliyor. Türkiye’de yerleşik bir firma bir döküm parçayı 7325 ile çıktığında SKDM kapsamına girmezken, çok benzer bir parçayı (farklı bir müşteri için) 7307 ile çıktığında giriyor. SKDM’nin GTIP bazlı yapısı, sanayide kullanılan parçaların ve komponentlerin üretim süreçleriyle örtüşmediği için karşılaştırmalı karbon fiyatlaması zorlaşıyor.
SKDM, AB ETS’nin bir uzantısı olarak kurgulandı. Ancak SKDM GTİP bazında çalışırken ETS’nin tesis bazında çalışması, muadil rekabet koşulları yaratılmasını engelliyor. Bir GTİP SKDM kapsamına alındığında, aynı ürünü üreten AB tesislerinin de ETS kapsamına alınması koşulu doğuyor diyoruz; ancak bahsettiğim GTİP karmaşası nedeniyle, AB içinde tesis bazında bu ayıklamanın yapılması çok zor ve karmaşık bir hale geliyor.
Muhtemel sonuç: Tersine karbon kaçağı
SKDM’nin karbon kaçağını engellemesi planlanıyor; ancak mevcut gidişat, SKDM’nin tersine bir karbon kaçağı yaratabileceğini; yani AB dışından gelen ürünlerde karbon fiyatlandırması uygulanırken, AB içinden tedarik edildiğinde ETS kapsamına girmemesi nedeniyle karbon fiyatlandırmasının uygulanmadığı; diğer bir deyişle içsel bir karbon kaçacağının yaratıldığı, son derece trajikomik bir muhtemel senaryoya doğru gidiyoruz gibi görünüyor. (Bu düşünce size bir hayal ürünü gibi görünmesin: döküm sektöründe bu durumu bire bir tecrübe ediyoruz ne yazık ki.) Bu her sektör için geçerli bir risk değil, ancak kapsam genişletme sonucunda bazı sektörlerde yaşanması muhtemel bir durum.
SKDM her ne kadar iklim krizi gerekçesiyle kurgulanmış görünse de, bunun özünde bir ticaret stratejisi olduğu başından beri bilinen, açık açık da konuşulan bir durum. Eğer bu konuda hemfikirsek, SKDM’yi sadece bir uyum yükümlülüğü meselesi olarak görmeyi bırakıp, sınai rekabetçiliği ve adil ticaret koşullarını savunan proaktif bir pozisyona geçilmesi gerektiğinde de hemfikiriz diye düşünüyorum.
Arda Çetin 